نگاهی بر تاريخچه اسكناس

تاريخچه وسابقه نشر اسكناس يكي از مخترعات مردم چين است و آن در اين مملكت از اواخر قرن دهم ميلادي معمول شده است و اول كسي كه به انتشار آن پرداخته تايي تسو نخستين امپراطور سلسله معروف سونگ است كه در 960 ميلادي برابر 349 هجري قمري تاسيس يافته و افراد آن در چين جنوبي سلطنت مي كرده اند، دويست سال بعد از وضع پول كاغذي در چين چون در تكثير آنها راه افراط رفته و علاوه بر پايتخت در بلاد ديگر نيز به اين كار دست زده بودند قيمت پول هاي كاغذي تنزلي فاحش كرد و به كلي از اعتبار سابق افتاد، پادشاه مغول «قوبيلاي قاآن» برادر هولاكوخان نيز پول كاغذي يا اسكناس را رايج نموده است كه آن را چاو مي ناميدند،ماركوپولو و ابن بطوطه سياح مراكشي كه تقريباً هر دو در يك زمان چين را سياحت کرده اند در سفرنامه هاي خود پول كا غذي را وصف كرده اند در فرهنگ معين آمده است:

اسكناس نوعي كاغذ بهادار است كه بهاي وي بر روي آن نوشته شده و برايخريد و فروش به كار مي رود (پول كاغذي). اسكناس كاغذ رايجي كه بانك مركزي به جاي مسكوك طلا و نقره در دسترس مردم مي گذارد و معادل آن پشتوانه اي در خزانه خود و تحت نظر اولياي دولت نگاه مي دارد، دراصطلاح حقوقي اسكناس سفته اي است به عهده بانك كه به رؤيت و در وجه حامل است و مشمول مرور زمان نمي شود و سودي هم به آن تعلق نمي گيرد.

تبیان زنجان

اولین اسکناس های ایرانی

بانكي كه اسكناس صادر مي كند معادل مبلغي روی آن ذكر شده مديون مي باشد و متعهد است كه آن را به فلزي كه رواج قانوني دارد تبديل كند. در زمان انقلاب فرانسه مجلس ملي آن كشور قانوني وضع كرد كه به موجب آن كليه اراضي متعلق به دولت به تصرف دولت در آمد و ملي گرديد. به وثيقه اراضي مزبور دولت پول كاغذي منتشر كرد كه (آسينيا) ناميده مي شد و مفهوم آن اين بود كه كاغذهاي مزبور به امضاي دولت رسيده و تضمين شده است.

چندي بعد كه در روسيه هم پول كاغذي رواج گرفت لغت فرانسوي آسينيا براي پول كاغذي انتخاب شد و با مختصر تحريفي در تلفظ آن اسكناس شد اين لغت اسكناس در زمان فتحعلي شاه به ايران وارد شد و نام پول كاغذي اسكناس گرديد در قرن هفتم هجري يك نوع پول كاغذي در ايران متداول گرديدكه آن را (چاو) مي گفتند اسكناس به صورت امروزي از سيصد سال قبل در اروپا مرسوم شد و امروز قسمت عمده پول اغلب كشورها را اسكناس تشكيل مي دهد در ايران تا سال 1889 ميلادي كه بانك شاهنشاهي تشكيل شد پول رايج كشور مسكوك نقره و طلا بود در آن سال به موجب فصل سوم امتيازنامه بانك نشر اسكناس در سرتاسر ايران منحصراً به بانك شاهي ايران تعلق گرفت و به موجب همين فصل مقدار آن نبايستي از هشتصد هزار ليره انگليسي تجاوز كند.

در سال 1890 اسكناس جديد بانك با سرلوحه فارسي و علامت شير و خورشيد و عكس ناصرالدين شاه و ذكر ارزش آن نشر شد مجموعاً بانك شاهنشاهي چهل سال در ايران اسكناس منتشر كرد تا اين كه در تاريخ 23 ارديبهشت 1309حق انتشار اسكناس از آن بانك سلب ودر مقابل دويست هزار ليره به بانك ملي ايران واگذار گرديد. اسكناس بانك ملي ايران در سال 1310رواج يافت و اولين اسكناس با عكس رضاشاه و امضاي دكترليند نبلات (مدير كل بانك) و دكتر علامير (بازرس دولت) به جريان گذاشته شد (مصاحب) پول كاغذي را در سال 692 هجري در ايران تقليد كرده اند. اين پول كاغذي را (چاو مبارك) خواندند كه بر بالاي اين اسكناس كلمه شهادتين را نوشته بودند به قول رشيد الدين فضل ا …و به قول وصاف در ماه ذي القعده سال 693 اول بار چاو در تبريز منتشر گرديد كه موجب حوادثي گرديد كه در كتابهاي تاريخ مذكور است.

تقليد ديگري در هند توسط «سلطان محمد تغلق شاه» (752-725) انجام گرفت. ولي اين سلطان بخشنده جاه طلب كه دخلش به خرجش نمي رسيد به خيال افتاد كه به جاي چاو كاغذي (مس) را عوض زر و سيم رايج سازد ولي سكه مسي نتوانست جاي طلا و نقره را بگيرد و پس از چندي مورد قبول مردم واقع نشد و از اعتبار افتاد اولين پول كاغذي يا اسكناس درسال 1307 قمري به توسط بانك شاهنشاهي در ايران انتشار و نام اسكناس يافت. آخرين اسكناسي كه در ايران منتشر شده اسكناس 20 هزار ريالي است كه اخيراً رايج گرديده است. پول الكترونيكي..

مدير اداره نظام هاي پرداخت بانك مركزي جمهوري اسلامي ايران از عرضه پول الكترونيكي (پول كارت) در كشور خبر داد. به گزارش واحد مركزي خبر وي عرضه ابزارهاي جديد مبادله به جاي اسكناس را از برنامه هاي بانك مركزي از طريق شبكه تبادل اطلاعات بين بانكي (شتاب) بيان كرد و گفت: مركز شتاب امكان عرضه پول الكترونيكي يا پول كارت را فراهم مي كند و اين كارت ها به عنوان ابزار پرداخت جايگزين اسكناس يا وجه نقد مي شود. وي در باره ويژگي هاي پول كارت گفت: دارندگان اين كارت هوشمند يك بخش يا همه موجودي حساب بانكي خود را روي اين كارت ذخيره مي كنند و در پايانه هاي فروش مراكز الكترونيكي كشور به جاي اسكناس از آن استفاده خواهند كرد. مدير اداره نظام هاي پرداخت بانك مركزي كارکرد مركز شتاب را پرداخت از طريق دستگاه هاي خودپرداز و پايانه هاي فروش بيان كرد و گفت: دارندگان كارت هاي عابربانك كه از بانك هاي عضو شتاب كارت دريافت كرده اند مي توانند از دستگاه هاي خودپرداز از همه بانك هاي عضو شتاب از حساب خود وجه نقد دريافت كنند. وي شمار بانك هاي عضو شتاب را هم اكنون 5 بانك اعلام و تصريح كرد: بانك هاي ملي، صادرات، كشاورزي، توسعه صادرات و بانك خصوصي سامان عضو شتاب هستند و شهروندان مي توانند با داشتن يك كارت از عابربانك اين بانك ها استفاده كنند. تركيب اسكناس در تورم نقشي ندارد

اسكناس و مسكوك در دست اشخاص بخشي از حجم پول جامعه را تشكيل مي دهد. پول نيز در حدود 45 درصد نقدينگي جامعه را در بر مي گيرد. ايجاد تناسب بين اسكناس و مسكوك مورد نياز جامعه و ساير متغيرهاي پولي مانند نقدينگي، از ضروريات اقتصادهاي پولي و ابزاري در جهت كنترل نقدينگي است.

اسكناس و مسكوك بخشي از پايه پولي است كه افزايش آن به افزايش پايه پولي منجر مي شود. پايه پولي نيز متاثر از ضريب فزاينده پولي، حجم نقدينگي را افزايش مي دهد. بنابراين و بر اساس ادبيات اقتصادي، اسكناس و مسكوك در دست اشخاص بر تورم تاثير مي گذارد، در حالي كه تركيب اسكناس در تورم نقشي ندارد. به عبارت ديگر، بر خلاف هياهوي موجود كه انتشار 2000 توماني هاي جديد را عاملي تورم زا مي داند، بايد گفت كه تركيب اسكناس و مسكوك نزد مردم بر ميزان تورم مؤثر نيست، بلكه بر عكس، تورم بالا باعث انتشار 2000 توماني شده است، چرا كه اسكناس هاي قبلي جوابگوي رشد قيمت كالاها و خدمات نبوده و روند معاملات را كند و با مشكل روبرو كرده است. در واقع، با افزايش تورم، قدرت خريد اسكناس هاي قبلي كاهش يافته و نياز به اسكناس هاي با قدرت خريد بالاتر احساس مي شود. البته تورم بالا نيز در نتيجه عواملي چون بودجه بزرگ دولت و سياست هاي انبساطي مداوم و بي انضباطي ها حادث شده است.

به گزارش واحد تحقيقات اقتصاد ايران كل اسكناس و مسكوك منتشر شده تا پايان سه ماهه سوم سال 1382 در حدود 8/37 هزار ميليارد ريال، معادل 8/7 درصد نقدينگي بوده كه از رشد 1/17 درصدي در مقايسه با قدرت مشابه سال قبل از آن برخوردار بوده است. در واقع، تا پايان سه ماهه سوم سال 1382 در حدود 320 ميليارد ريال اسكناس جديد توسط بانك مركزي منتشر شده است. از طرفي در حدود 80 درصد اسكناس هاي موجود، در دست اشخاص و در جريان بوده كه سهمي معادل 2/6 درصد در نقدينگي جامعه داشته است.

محاسبات نشان مي دهد كه تا پايان سه ماهه سوم 1382، از رشد 3/27 درصد نقدينگي اعلام شده توسط مقامات دولتي، اسكناس در جريان در حدود 3/1 درصد آن را تشكيل مي دهد كه نسبت به سه ماه مشابه سال 81 كاهش يافته و نقدينگي عمدتا از رشد سپرده ها ناشي شده است. به علاوه، درتعيين چاپ اسكناس، ميزان اسكناس هاي فرسوده و تبديل درآمد نفت به ريال تاثير بسزايي دارد.

به گزارش واحد تحقيقات اقتصاد ايران نياز جامعه به اسكناس و مسكوك در حدود 5/9 درصد نقدينگي مي باشد. با فرض اينكه اسكناس موجود تا پايان سه ماهه هر سال تقريبا 85 درصد اسكناس هاي مورد نياز براي هر سال باشد و نقدينگي در سال 1383 در حدود 29 درصد (متوسط عملكرد 4 سال اول برنامه سوم) رشد نمايد، و با فرض اينكه متوسط نسبت اسكناس و مسكوك منتشر شده به نقدينگي معادل 4/9 درصد باشد، در اين صورت كل اسكناس و مسكوك منتشر شده تا پايان سال جاري به 8/60 هزار ميليارد ريال خواهد رسيد كه نيازمند چاپ 23 هزار ميليارد ريال اسكناس جديد پس از سه ماه سوم سال گذشته مي باشد.